فرس عقلى بر او بنحو ضعف مترتب شود اثر اول صحّت انقسام به اجزاء مقدارية و نماء و احساس بود . و اثر دوم تعقل ذات و تعقل مبادى ذات و معلولات ذات ، و هيچيك در فرس معقول معقول نبود پس فرس را از قوه عاقله وجودى مباين نبود و به نفس وجود عاقله بعرض موجود بود و چون نيز آن صورت بعينها بود لكن بوجه نزول وجود فرس بعينه وجود عاقله بود فرس معقول بوجودى اتم از وجود فرس كونى موجود بود چه تجرد كمال وجود بود و مقارنت به مواد نقص ، لكن آن وجود بذات وجود نفس ناطقه بود و بعرض وجود ماهيت فرس به نسبت به ماهيت فرس وجودى ظلى بود و ذهنى زيرا كه ماهيت باطلاقها بحسب ذات ظل وجود بود و چون بوجود خاص به خود موجود نشود و آثار مطلوبه كه او راست بر او مترتب نگردد چنان كه به ماهيت ظل وجود بود و بوجود ظل موجود ديگر باشد . پس اطلاق اعاظم فلاسفه كليت را بر صورت مدركه نه از آن جهت باشد كه ظل موجودات گويند باشند چنان كه جمهور فلاسفه را گمان بود چه وجود آن صور از وجود آن موجودات اعلى و اكمل بود بلكه به آن جهت باشد كه بوجود ظل مدارك باشند و از اينجا ظاهر شود كه وجود ظلى و ذهنى بوجود ادراكى در مدارك انسانى و حيوانى منحصر نبود چنان كه جمهور فلاسفه را معتقد باشد بلكه از آنجا كه ماهيات نوعى متحصل كه در عالم كونى موجود باشند از جهت فعليت وجودات كونى منتزع شوند و لهذا بفعليتى اتم از وجودات كونى چون وجود عقل فعال بنحو اعلى و تبعيت موجود باشند وجودات كونى كه آن ماهيات راست وجودات خارجى بود و وجود عقلى كه آن ماهيات راست به تبعيت عقل فعال وجود ظلى و ذهنى بود . از اينجا لايح گردد كه وجود ظلى گاه باشد كه از وجود اصيل اتم بود چون وجود انواع كونى بوجود مدارك عقلى و نفس و گاه باشد كه انقص بود چون افراد عقلى و مثالى در مدارك انسان كونى . اگر فرد عقلى را كه عقلى شامخ بود و فرد مثالى را كه نفسى كامل چون ديگر انواع كونى و افراد منفى ماهيتى بود كه گاه بخارج رود و گاه به ذهن آيد ، و اگر نفس كامل و عقل شامخ را ماهيتى نبود و ارباب انواع را در ماهيت با اضافه شركتى نباشد بلكه از آنجا كه عالم عقلى بوجود واحد بود و به درجات متكثر و اختلاف درجات كه او راست بحسب شدت و ضعف جهات صدور امثله و اصنام باشد و هر درجه از آن درجات بوجه